Fyrir ekki mjög mörgum árum kom fram ný stétt innan bókaútgáfuiðnaðarins, svokallaðir skátar. Þetta er hópur fólks sem vinnur við það að fá yfirlit yfir þær bækur sem eru væntanlegar á markaðinn og meta hvort einhver þeirra sé fýsileg á alþjóðlegum markaði og mæla með þeim til þeirra útgefenda sem greiða fyrir þjónustu þeirra. Þessir skátar hafa á síðustu árum fengið æ meiri áhrif og eru það oft skátar sem koma af stað æsilegri áhugabylgju (hype) fyrir ákveðinni skáldsögu.
Ekki er alltaf gott að segja hvað veldur því að skátarnir taki eina ákveðna bók og lyfti henni en sannarlega er það ekki alltaf sú bók sem á eftir að vinna hug og hjörtu lesenda þegar hún svo loks er gefin út af útgefendum sem hafa hoppað á hype-vagninn. Fjölmörg dæmi eru um það að skátar hafa gengið af göflunum yfir ákveðinni bók, bent útgefendum á bókina með þeim orðum að af þessari bók megi útgefandinn bara alls ekki missa. Hreinlega allir útgefendur heims séu á eftir bókinni. Tíminn til ákvarðana er enginn Í miklum taugaæsingi stekkur útgefandinn hæð sína í loft upp og kaupir bókina að mestu ólesna í blindu trausti sínu á skátann. En æ oftar kemur í ljós hvað skátarnir eru með ólíkindum óskotvissir skjóta hátt yfir og langt fram hjá markinu. Þótt vissulega hitti þeir stundum í mark. Þar liggur vandinn.
En nú er kannski von á breytingum. Háskólinn í Århus hefur allt frá árinu 2021 unnið að því að búa til tölvuforrit sem getur grafið undan völdum skátanna því forritið er þjálfað í því að meta hvort bókmenntaverk hafi það til að bera sem á eftir að gera bókina vinsæla hjá lesendum.
Með hjálp hinnar almáttugu gervigreindar hafa rannsakendurnir fimm náð að greina um það bil 9000 bækur sem hafa náð inn í hinn svokallaða Chicago-corpus, (úrvalsbækur) en þar eru meðal annars verk eftir nóbelsverðlaunahafann Toni Morrisson, bækur Agöthu Christie og önnur þýðingarmikil verk eins og verk J.R.R. Tolkien.
Rannsóknarhópurinn hefur búið til forrit út frá greiningu sinni á bókunum 9000 sem á að geta sagt til um það hvort óþekkt verk er líklegt til vinsælda út frá þremur mælikvörðum: 1) Hinu innra, þar sem bygging, læsileiki og stíll er metinn. 2) Hinu ytra sem fylgist með hvers oft verk er lánað á bókasafni, hve mörg eintök eru seld og hversu vel gagnrýnendur á Goodreads taka á móti verkinu. Og að síðustu 3) Er rannsakað hvaða markhóp verkið á að höfða sérstaklega til.
Rannsóknarhópurinn skoðaði þróunina í „tilfinningakúrfu“ í fjölda bókmenntaverka og hefur þannig fengið betri vitneskju um hvað fælir lesendur frá bókunum. Til dæmis bregðast lesendur neikvætt við allt of fyrirsjáanlegum söguþræði og ef verk eru óreiðukennd. Rannsóknarhópurinn hefur meðal annars uppgötvað að vinsælustu verk John Steinbeck hafa passað akkúrat inn í vinsældarmódel kerfisins en þær bækur höfundarins sem hafa ekki notið sömu vinsælda hefur tölvukerfið dæmt slappar.
Tilgangur þessa kerfis er að reyna að öðlast betri skilning á hvað gerir bókmenntaverk að góðu eða vinsælu bókmenntaverki og búa til kerfi þar sem útgefendur, höfundar, bókasafnsfræðingar og vísindamenn geta notað til að meta verk. Forritið er einfaldlega þjálfuð í að geta sagt fyrirfram hvort verk á eftir að slá í gegn.
Háskólafólkið hefur boðað að brátt verður svokölluð „betaversion“ sett á markaðinn og þá getur hver sem er hlaðið kerfinu inn á tölvuna sína og metið hvort bókatexti sé góður eða ekki.
Þegar hafa heyrst nokkrar efasemdaraddir um réttmæti þessa tölvukerfis og óttast sumir að þetta eigi eftir að beina bókaútgáfunni inn á sálarlausar brautir. Hvað ætli þetta kerfi segi til dæmis um bækur Olgu Tokarczuk, Anne Carsson eða Jóns Kalmans?