Fyrir nokkrum árum flutti danski rithöfundurinn Thomas Boberg ásmt konu sinni og ungum syni til eyjunnar Fejø. Fejø er lítil eyja þar sem búa  447 manns (2024). Thomas, sem hafði árum saman búið í Kaupmannahöfn, ákvað að leita burt frá stórborginni ásamt fjölskyldunni í minna samfélag þar sem nálægðin við náttúruna var meiri og samfélag manna nánara. Ekki leið langur tími frá því að Thomas settist að í Fejø að hann byrjaði að skrifa nýja skáldsögu sem gerðist í litlu eyjarsamfélagi. Bókin, Insula, kom út í sumar og má segja að sjaldan á nýrri tímum hafi bók vakið jafnmikla umræðu og reiði í Danmörku.

Thomas og fjölskylda hans eru aðalpersónur bókarinnar og koma fram undir eigin nafni en aðrar persónur eru skáldaðar. Vandinn er að margir eyjabúarnir þekkja sjálfa sig og aðra eyjabúa en undir nýju nafni og rithöfundurinn virðist ekki hafa lagt sig sérstaklega fram um að umbreyta persónum. Hjúkrunarfræðingur eyjarinnar þekkir sjálfa sig og henni finnst lýsingarnar ekki sérlega sjarmerandi, hvorki á henni sem persónu eða sem fagmanni innan heilbrigðiskerfisins. Veitingamaðurinn þekkir sjálfan sig og er óánægður með að höfundurinn kallar hann fyllibyttu og hrokafullan vitleysing, kennarinn á eyjunni er brjálaður yfir hvernig höfundur lýsir samnemendum drengs Thomasar (en drengurinn lenti í einelti í skólanum) o.s.frv. Sumir eyjabúar hafa jafnvel hótað að hefja málsókn gegn höfundinum og mikil reiði er í samfélaginu yfir þessari „óréttlátu og ósönnu lýsingu.“

Getur rithöfundur leyft sér að taka raunverulegar persónur, gefa þeim nýtt nafn, hæðast að þeim og draga upp afkáralega mynd af hegðun þeirra og starfsmetnaði. Þetta hefur svo sem oft áður gerst í bókmenntum heimsins og meira að segja í íslenskum bókmenntum. T.d. hefur  Steinar Bragi í sumum af bókum sínum tekið raunverulegar persónur, með réttu nafni, og dregið upp af þeim mynd sem kannski er ekki mjög sjarmerandi. Ef ég man rétt hafa Sigurður A. Magnússon, Matthías Johannesson, Jón Kalman Stefánsson, Tómas R. Einarsson, Arnaldur Indriðason …  orðið fyrir barðinu á skáldinu án þess þó kannski að hafa borið hönd fyrir höfuð sér eða gert mikið úr því að höfundur tekur sér þetta frelsi. Enn betra dæmi um höfund sem hefur tekið raunverulegt samfélag og notað sem sögusvið er August Strindberg  sem hann skrifaði bókina Hemsöborna eftir dvöl sína á eyjunni Kymmendö (sem hann kallaði Hemsö í sögunni). Þar lýsir hann eyjalífinu og fólkinu á eyjunni. Á íslensku heitir skáldsagan Heimeyjarfólkið og var  lesin í útvarp. Varð þetta vinsælasta skáldsaga Strindbergs. En fólkið á eyjunni varð afar ósátt við lýsingar Strindbergs sem þeim þóttu svo ósannar og ósanngjarnar að hann átti aldrei afturkvæmt til eyjarinnar. Svona er skáldskapurinn varasamur getur svipt þig sælustaðnum.

Nú hefur Gyldendal, forlagið sem gaf út bókina Insula, verið dregið inn í deiluna og fulltrúi forlagsins var fenginn í „Kastljós“ danska sjónvarpsins  eða Go’ aften live“ í vikunni til að ræða hvernig forlagið líti á bókina og hvort forlagið geti staðið á bak við hana. Simon Pasternak, útgáfustjóri Gyldendal, reyndi að útskýra að bókina ætti ekki að skilja sem gagnrýni á einmitt Fejø og íbúa eyjunnar heldur væri bókin almenn lýsing á því hvað erfitt er fyrir utanaðkomandi að flytja inn í lítið samfélag og vera tekinn sem góður og gildur samfélagsmeðlimur.

Eyjabúar gáfu ekki mikið fyrir orð útgáfustjórans; „Thomas er að lýsa Fejø og íbúum eyjarinnar. Það er ekkert almennt við þær lýsingar.“ Eyjabúar eru algerlega ósammála þeirri mynd sem höfundur dregur upp og eru ósáttir við að bæði gagnrýnendur og fjölmiðlar líti svo á að höfundur, með skálduðu lýsingu á eyjalífinu, sé á einhvern hátt handhafi sannleikans um líf í litlu samfélagi.

„Það eina í bókinni sem er samkvæmt raunveruleikanum eru persónurnar – og það er auðvelt að þekkja íbúa Fejø þar sem útlitslýsingar, starfsheiti og fjölskyldubönd eru raunveruleg, einungis nöfnunum er breytt. Hins vegar eru athafnir þeirra, orð og æði hrein fantasía. Ef maður er nógu frægur og skrifar nógu ljóðrænt virðist auðvelt að sannfæra aðra um að maður hafi séð ljósið og sannleikann og hafi djúpa þekkingu á mannlífinu á lítilli eyju en í raun og veru er þetta bara skoðun eins manns og það getur alls ekki verið útgangspunktur fyrir samræðuna,“ segir einn af íbúum eyjarinnar sem er mjög ósáttur við bókina og þá deilu sem hún hefur skapað um lítil samfélög í útjaðrinum og vanda utanaðkomandi við að aðlagast þeim.

„Fjölmiðlaumræðan um bók Thomasar er sett fram eins og við eyjabúar höfum einhverja fegraða mynd af okkur sjálfum og samfélagi okkar. Kannski er veruleikinn sá að þeir sem flytja hingað koma með einhverja falska draumamynd af því hvernig líf þeirra verður þegar þeir flytja á hinn nýja stað með fallegri náttúru og nánum félagsskap,“ segir eyjabúinn og heldur áfram: „Mörkin milli skáldskap og veruleika eru algjörlega þurrku út í bókinni og líka í umræðunum um hana. Það er risastórt siðferðilegt og móralskt vandamál að rithöfundur geti skrifað það sem honum sýnist, logið og sært raunverulegt fólk sem bara heitir eitthvað annað í bókinni en allir vita hver þau eru. Síðan felur höfundur sig á bak við frelsi listamannsins.“

Rithöfundurinn Thomas segist hins vegar geta staðið við hvert orð bókarinnar. Hann hefur þó samþykkt að breyta nokkrum setningum í næsta prentupplagi þar sem hjúkrunarfræðingur eyjarinnar er hafður að háði og spotti. Hann og fjölskylda hans er flutt frá eyjunni en hafa enn ekki selt hús sitt. Thomas hefur einu sinni komið til eyjunnar eftir að bókin kom út og „það var heldur óþægileg reynsla,“ sagði höfundurinn.