„Ég loka og hætti. Þetta er orðið of erfitt,“ segir enn einn danski útgefandinn í nýlegu viðtali við danska dagblaðið Politiken. Undanfarnar vikur hafa verið róstusamar í dönskum útgáfubransa. Forlagið Turbine tilkynnti að það hætti að gefa út þýddar bókmenntir eftir að hafa undanfarin ár einbeitt sér að útgáfu bæði klassískra- og nútíma þýddra bókmennta. Í síðustu viku var ákveðið að útgáfufélögin Gutkind og Alpha munu sameinast og um leið yrði 8 starfsmönnum forlagana sagt upp. Bæði hafa forlögin gefið út vandaðar þýddar bókmenntir og tapað umtalsverðum fjármunum undanfarin ár. Og svo var það í gær að forlagið Grif, sem einnig hefur einbeitt sér að útgáfu þýddra bókmennta, kastaði handklæðinu í hringinn.
Grif hefur nú nokkur ár verið rekið með nokkrum halla og forleggjarinn sá ekki fram á að geta snúið þróuninni við. „Þetta er of erfitt. Það er ómögulegt að láta enda ná saman eða reka bókmenntaforlag réttum megin við núllið. Við verðum að viðurkenna að þetta er menningarpólitískt vandamál. Við þurfum að tala um hvers konar bókmenntir við sem þjóð óskum að geta lesið á okkar eigin tungumáli í framtíðinni.“
Ein helsta ástæða þessarar þróunar er að umfjöllun um bókmenntir er svo miklu fátæklegri en hún var. Stóru dagblöðin ritdæma ekki lengur í sama mæli og áður, nota mun minna pláss í bókmenntir og þar að auki hefur dagblaðalestur hreinlega hrapað. Önnur opinber bókmenntaumfjöllun hefur á sama tíma dregist saman.
Og forleggjarinn heldur áfram að lýsa bókmenntaumhcverfinu: Nánast öll bókmenntaumfjöllun er að hverfa eða er orðin miklu slappari. Maður finnur stórkostlegt bókmenntaverk, það er þýtt, það er prófarkalesið, prentað og sent á markað en svo er bara algjör þögn. Bókin kemur út og það er eins og maður hafi pissað ofan í svarthol. Það gerist bara ekki neitt. Þetta er algjörlega ömurleg reynslan fyrir alla sem koma nálægt útgáfunni. Fyrir höfund, fyrir þýðanda og útgefanda. Þetta hefur verið hægfara þróun. Fyrst var bókaverð gefið frjálst og stórmarkaðirnir fóru að selja bækur á háannatímanum og grófu þar með undan bókabúðunum. Síðan komu stafrænar útgáfur á bókum, fyrst rafbækur uppúr 2012 , svo urðu hljóðbækurnar smám saman vinsælli og ofan á þetta komu streymisveiturnar. Allt þetta hefur gert það að verkum að bókmenntirnar eru ofurseldar markaðsöflum. Bókmenntir, þ.e.a.s þær bókmenntir sem ekki eru innan meginstraumsins og dansa ekki dans markaðsaflanna eiga mjög erfitt uppdráttar. Nú eru höfundar og jafnvel þýðendur orðnir helstu sölumenn eigin bóka og það er ömurleg þróun. Mörgum finnst sá trúðaleikur á samfélagsmiðlunum hreinlega niðurlægjandi.
Þótt hér sé vitnað í hið sorglega ástand bókmenntanna í Danmörku á þessi lýsing ekki síður við á Íslandi og ástandið er sennilega enn verra en í Danmörku og á örugglega enn eftir að versna því ekkert bendir til þess að viðsnúningur sé að verða á þessari þróun. Engin sterk öfl í samfélaginu virðast hafa áhuga eða kraft til að taka málið í sínar hendur. Ætli hinni íslensku menningarþjóð sé alveg sama að við virðumst stefna í það að verða andlega fátækari?
Þótt enn séu gefnar út þýddar úrvalsbókmenntir í einhverju mæli á íslensku eru þær þýðingar meira eða minna háðar því að þýðandinn annað hvort gefi vinnu sína eða vinni á stórkostlegum afsláttarkjörum. Flestir íslenskir útgefendur telja sig ekki hafa efni á að borga umsamda þýðingataxta fyrir vinnu þýðenda og því er útgáfa þýddra fagurbókmennta háð því að þýðandinn fái laun annars staðara frá; í mörgum tilfellum ellilífeyri, til að hægt sé gefa út þýdd úrvalsverk.