Það sem manni býr í brjósti – um sannleikann.

Ég hef aldrei hitt Rachel Cusk, skáldkonuna. Ég hef ekki einu sinni séð hana í eigin persónu en ég held að ég hafi lesið flestar þær bækur sem hún hefur skrifað og gefið út. Hún býr nú í París – í námunda við Batman íbúðina – og lítur á sjálfa sig sem útlaga frá Englandi þar sem hún hefur búið stærsta hluta ævi sinnar. Ritnefnd Kaktussins og Rachel eiga því ýmislegt sameiginlegt. En þegar ég hugsa um Rachel Cusk dettur mér alltaf í hug afstaða rithöfunda til sannleikans eða hin erfiða afstaða rithöfunda til sannleikans, afstaða sem maður sér kannski ekki eins greinilega í sköpun annarra listamanna.

Sumir rithöfundar líta svo á að þeir þurfi að þóknast lesendum sínum og starf margra þeirra snýst fyrst og fremst um að selja bækur, snýst um success – mismikið auðvitað. Allt kerfið í kringum bókaútgáfu byggir á sölu bóka, forlagið velur þá höfunda sem það telur söluvænlega og því söluvænlegri höfundar eru því heitar elskar forlagið höfundinn. Höfundur gera því sitt til að gleðja lesendur sína, útgefendur sína, fá velþóknun þeirra og fjalla því um efni sem sjálfur tíðarandinn hefur velþóknun á.

Þetta er vandi rithöfunda þegar þeir taka sér stöðu gagnvart sannleikanum; og vandinn er markaðurinn og hið kapítalíska kerfi sem bókamarkaðurinn byggir á. Skrifar rithöfundurinn það  sem honum liggur á hjarta (ef hann þá veit það) eða skrifar hann  það sem hann telur að afli honum vinsælda hjá lesendum?

Hvað er sannleikur, gæti maður spurt. Og hér stígur sjálf Rachel Cusk á svið því ég las í einu viðtali við hana – og það fannst mér góður punktur – að í hennar huga birtist sannleikur lesendum þegar þeir uppgötva að þeir vissu ekki það sem þeir vita, en þekkja það þegar þeir lesa það. Og einmitt þetta er sú besta, sú öflugasta, sú magnaðasta tilfinning lesanda; þegar maður uppgötvar að maður lesi eitthvað satt. Tilfinningin að þekkja eitthvað sem hefur búið með manni án þess að maður hafi gert sér grein fyrir því og rithöfundurinn getur með skrifum sínum birt lesandanum þessa ómeðvituðu vitneskju, þennan grafna sannleika.

Það var þetta sem mér bjó í brjósti í dag.

Hér er mynd af Rachel Cusk.

Kristján Jóhann Jónsson.