Ritnefnd hefur verið gersamlega huglama síðustu daga og hefur hvorki getað flutt sinn litla rass og sest við tölvu né virkjað heilann til annars en að grufla í einhverri vitleysu. Því hefur Kaktusinn verið þögull sem gröfin síðustu daga. Jón Kalman Stefánsson sendi inn grein sem hann upphaflega skrifaði fyrir ungverska tímaritið 1749 að beiðni þeirra. Hér kemur framlag gestapennans:

Það er ekki auðvelt að velja heimsliðið í bókmenntum. Fyrir hvern höfund sem er valinn eru fjórir eða fimm settir til hliðar sem hefðu líklega átt jafnan rétt á því að vera í liðinu. En dagsformið, hvernig birtan fellur, halli jarðar, bragðið á kaffinu – allt hefur það áhrif á valið. Og hér eru niðurstöður dagsins, ég notast við kerfið 4-4-2.

Markvörður: Halldór Kiljan Laxness (1902-1998); nokkrar bækur sem mætti nefna til að réttlæta valið á honum, en ef ég þyrfti að veja eina framyfir aðrar, þá væri það líklega Kristnihald undir jökli, sem kom út árið 1968. Þá hafði Halldór ekki gefið út skáldsögu í 8 ár, en skrifað nokkur leikrit  af absúrd skólanum. Kannski ekkert sérstaklega minnisverð. En eftir miðja öldina komst hann í ógöngur í skáldsagnaskrifum sínum, afar afkastamikill lengi frameftir, straumþungar bækur, fullar af miklum örlögum, en í grunninn nokkuð hefðbundnar í forminu; hann varð ungur kommúnisti, höfundur með brýnt erindi sem ekki mátti fara á milli mála. Og til að tryggja það sótti hann líklega meira til 19 aldarinnar en til módernismans. Og komst vitaskuld í ógöngur þegar á leið ferilinn; hæpið að ná utan um tvístraðan heim með gömlum hljómum. Kristnihaldið var leið hans út úr þeirri krísu, og þar hjálpuðu abúrdleikritin honum. Það mætti alveg kalla Kristnihaldið póstmóderníska sögu. Mikill leikur, frásagnargleði og ýmsar furður. Eins og títt er með höfunda var Halldór sjálfhverfur maður, svo mjög raunar að hann getur hvergi spilað nema í marki; myndi annars aldrei gefa boltann.

Hægri bakvörður: Knut Hamsun (1859-1952); margar bækur sem skila honum í liðið, læt duga að nefna Under høststjernen, sem kom út árið 1906. Hamsun var afburða stílisti og í sínum bestu bókum virðist stíllinn hreinlega verða að tónlist; meistari í að segja frá sára hversdsglegum hlutum á þann hátt að lesandi fær á tilfinninguna að hann sé að lesa um heimssögulega atburði. Hafði áhrif á höfunda, Gorkí, Thomas Mann, Henry Miller, Paul Auster, og fjölda annarra, Laxness þeirra á meðal; svo mjög raunar að hann var alla sína ævi að reyna að afneita þeim áhrifum, skrifaði sína þekktustu bók, Sjálfstætt fólk, hálfvegis til höfuðs Hamsun. Hann mun því líklega aldrei gefa á Hamsun; sem er sókndjarfur bakvörður, svo furðulega leikinn raunar að dómarinn gefur honum gult spjald fyrir galdra; trúir því ekki að nokkur geti breytt fótbolta í hraðfleygan, tignarlegan fugl, í höfrung, munnhörpu, án þess að notast við vafasamar aðferðir.

Vinstri bakvörður: Olga Tokarczuk (1962); tryggði sér stöðu í byrjunarliðinu meðal annars vegna Rejsende sem kom út árið 2007 og hreif þjálfara liðsins mjög. Aðrar bækur hennar vigta vitaskuld líka, en þessi óvenjulega, spennandi bók breytir ferðalagi í skáldsögu; og skáldsögunni í mjög óvænt ferðalag. Það er oft þungur, miðevrópskur tregi í bókum hennar, og stundum eins og meginlandið og saga þess andi í gegnum orðin. Tokarczuk er varnarmaður sem villir stöðugt um fyrir sóknarmönnum andstæðinganna; andagift hennar og óvenjulegar lausnir slá vopnin úr höndum þeirra.

Miðvörður: Martin A Hansen (1909-1955); einn besti smásagnahöfundur Norðurlanda, en það er skáldsagan Løgneren (1950) sem skilar honum í liðið. Töfrandi bók, ögn dimmleitur, angurvær seiður. Gerist á lítilli danskri eyju, sögumaður, djákni og kennari, er melónkískur, ljóðrænn, og segir sögur af ást sem ekki fá að vaxa, af eftirsjá og brostnum draumum, en ætíð stutt í húmorinn, og undir niðri æðruleysi samofin trega. Skáldsaga sem maður vill helst ekki rata aftur út úr. Hansen einn af lærisveinum Hamsuns, þeir spila því hlið við hlið, ná vel saman; Daninn mjög fastur fyrir, yfirvegaður, missir aldrei boltann, en innra með honum ólga sterkar tilfinningar; allt sem hann gerir er litað ástríðu.

Miðvörður: Tomas Tranströmer (1931-2015). Ásamt Werner Aspenström eitt albesta skáld Svía á síðustu öld, fékk nóbelsverðlaunin árið 20000, fullkomlega verðskuldað. Ljóðheimur hans ríkulegur og fjölbreyttur; fullur af óvenjulegum, frumlegum, óvæntum myndum og líkingum sem opna víðáttur innra með lesendanum. Ljóð sem eru á sama tíma flókin og sáraeinföld. Hægt að lesa þau aftur og aftur og aftur og sífellt uppgötva eitthvað nýtt, bæði í þeim og síðan hjá sjálfum þér; Tranströmer breytir lesendum sínum í skáld. Óvenjulegur miðvörður, með mikla yfirsýn; þeir Martin A Hansen hvorugir hraðir leikmenn, samt virðist enginn sóknarmaður geta náð meiri hraða en þeir. Staðsetning þeirra á vellinum í svo fáránlega góð að stundum bresta sóknarmenn andstæðinganna í grát.

Hægri kantmaður: Wislawa Szymborska (1923-2012). Dásamlegt skáld. Ljóð hennar yfirleitt einföld, tær, blátt áfram skemmtileg, full af visku, óvæntum línum, hlýju, sársauka sem aldrei verður nístandi en sest þó að manni eins og angurvær depurð; stundum fyndin, sár, hlý og örvæntingarfull í senn. Leikstíll Szymborsku er eins og ljóðin hennar; einfaldur, frábærlega áhrifaríkur, sendingar hennar fullkomlega óvæntar og svo snjallar að áhorfendur taka andköf; þær splundra vörn andstæðinga og opna hana upp á gátt fyrir sóknarmennina.

Vinstri kantmaður: Javiar Marías (1951-2022). Þessi spænski höfundur sem lést um aldur fram, og áður en hægt var að veita honum nóbelsverðlaunin, skrifað nokkrar bækur sem skila honum í liðið, hér mætti nefna fleiri en eina; látum þó duga að tefla fram þríleik hans, Your face tomorrow. Skrifar gjarnan lotulangar setningar sem geta teygt sig yfir heila síðu og fangað alla veröldina; fullar af frumlegum, vekjandi athugasemdum, háðskur og einlægur í senn. Frjósamur skáldsagnahöfundur sem náði að víkka form skáldsögunnar. Þau Szyborska eru afar ólíkir leikmenn. Stíll hennar eindaldur, tær, meðan Marias er töframaður með boltann, furðulega leikinn og fer aldrei einföldustu leiðina. Vill helst sóla varnir andstæðinganna tvisvar eða þrisvar upp úr skónum áður en hann gefur boltan; líkist þá nautabana reiðubúinn að taka við fagnaðarlátunum.

Varnarmiðjumaður og fyrirliði: Enhedúana, var uppi í Mesapótamíu um 2300 fyrir Krist. Elsta þekkta skáld veraldar. Ljóð hennar skráð með fleygrúnum á leirtöflur á tungumáli hennar, Súmörsku, sem er ekki skylt neinu öðru tungumáli veraldar. Kom hugsanlega til jarðar með halastjörnu. Ljóð hennar voru, eins og allur texti Mesópótamíu, Gilgameskviða þar á meðal, týnd heiminum í 2000 ár; hurfu, grófust í jörðu með hnignum Mesópótamíu, og uppgötvuðust ekki fyrr en seint á 19 öld. Síðan þá hefur mikið verið grafið upp, og þýtt, en jörðin geymir þó enn fjölda gleymdra ljóða. Ljóð Enhedúönu eru víða slitin í sundur, setningar ennþá týndar, líkt og raunar með ljóð Saffó, en reglulega finnast nýjar leirtöflur, sem geymast vel í jörðu, og við getum því leyft okkar að vona að í fyllingu tímans verði kvæði Enhedúönu öll heil. Hennar þekktasta kvæði, Exaltation of Inanaer máttugur skálskapur þar sem hún ávarpar guðinn Inana og biður hana um hjálp, um að veita sér afl til að sigrast á fjandmönnum sínum sem hóta að leggja veröld hennar í rúst. Kvæðið er allt í senn, óður og bæn til Inönu, harmtölur um stöðu skáldsins, áminning, brýning; og smám saman tekst henni, með afl skáldskaparins, að gefa Inönu það mikið afl að hún verður mest allra guða. Þetta fyrsta þekkta skáld veraldar breytir með öðrum orðum guðunum með skáldskap sínum; veitti þeim aukið afl. Auðvitað kemur ekki annað til greina en að hafa hana sem fyrirliða; hún er eina skáldið sem getur haft stjórn á öllum þessum rithöfundum sem vilja helst gera allt sjálfir, illa við að vinna með öðrum, sumir sannfærðir um að þeir geri allt betur en hinir. Edhúana getur stjórnað guðum, og ræður því við höfunda heimsins.

Sóknarmiðjumaður: Hér koma, eins og í hinum stöðunum, margir til greina; einn þeirra er Thomas Mann, og enginn var jafn sannfærður um að hann yrði valinn í þessa stöðu og Mann sjálfur. Slík var sjálfsvissan að hún nálgaðist dramb, og þessvegna er hann settur á varamannabekkinn en Portúgalinn Jóse Saramago (1922-2010) valinn í hans stað; líklega vegna skáldsögunnar Öll nöfnin eða þá Árið sem Richardo Reis lést. Sá leikmaður sem kemst næst því að jafna Hamsun í stílgaldri; hefur mikinn seið á valdi sínu sem dáleiðir lesendur. Sagðist stundum skrifa ritgerðir, ekki skáldsögur, sem er náttúrlega tóm vitleysa því skáldsagan rúmar öll form; skil samt hvað hann var að fara. Mjög sókndjarfur, fullur af snjöllum, óvæntum hugmyndum, dreifir spilinu vel en á það til að slá slöku í varnarleiknum, leyfir sér það vitandi af Enehdúönu fyrir aftan sig sem stöðvar guði, hvað þá sókn andstæðinga.

Sóknarmaður: J.M. G. Le Clézio (1940); það er annaðhvort skáldsagan Destert eða The prospector sem tryggja honum stöðuna. Veit engan núlifandi höfund sem er jafn snjall að búa til andrúmsloft í sögum sínum; svo seiðandi, lifandi, að bækur hans smjúga inn í mann og fara aldrei þaðan. Svolítið eins og þær verði hluti af einhverju sem maður hefur sjálfur lifað. Eftir að hafa lesið Desert fannst mér ég gjörþekkja Marseille, sem er fyrirferðarmikil í skáldsögunni; svo vel þekkti ég borgina að ég gat skrifað um hana sjálfur, og það nánast eins og staðkunnugur. Le Clézio hleypur ekki mikið, en hann dáleiðir varnarmenn anstæðinganna, þeir verða stundum svo ringlaðir að þeir vita ekki lengur hvaða liði þeir tilheyra.

Sóknarmaður: Bertolt Brecht; fyrir kvæði sín. Wirklich, ich leben in finsteren Zeiten! Orti ótrúlegt magn af kvæðum, misgóð vitaskuld, en þau bestu eru ógleymanleg; þung alvara, ótti, reiði, örvænting; en líka hversdagur, ást, mannúð, barattuhugur; efi, sársauki; og síðan erótíkin! Mæli með ljóðinu Sex in sauna. Hann hvíslar þeim stundum að varnarmönum andstæðinga þannig að þeir missa alla einbeitingu og fyllast losta. Pabbi var frekar ófríður maður, skrifar dóttir hans á einum stað, en það var alltaf jafn furðulegt að sjá hvernig konur drógust að honum, líkast því að hann væri segull. Frábær sóknarmaður, sívinnandi, hleypur stöðugt, ákafur, gefst aldrei upp, gefur varnarmönnum hvorki grið né frið; þeir Le Clézio fullkomið framherjapar.

Varnamenn, sumir afar ósáttir að vera á bekknum. Telja sig sjálfkjörna í byrjunarliðið; og hafa þar líklega rétt fyrir sér:

Josep Conrad
Thomas Mann
Herta Müller*
Astrid Lindgren
Jorge Louis Borges
William Faulkner
Mikhael Bulgakov
Italo Calvino
Franz Kafka
Paul Celan
Pablo Neruda
Patrick Modiano