Í 10. og 11. sæti Jón Kalman og Sjón (gestapenni)

Undanfarna daga hefur ritnefnd Kaktussins varið dögum sínum við bókmenntarannsóknir í Bordeaux í Frakklandi. Þar sem rannsóknarvinnan tók lengri tíma en áætlað hafði verið lá Kaktussinn niðri um óvenju langt skeið. Hingað á ritstjórnarskrifstofu Kaktussins – sem nú er í lest á teinunum milli Bordeaux og Parísar – hafa undanfarna daga borist óvenjumörg skeyti þar sem skeytissendendur annaðhvort hvetja ritnefndina til að taka fram pennann að nýju eða skamma sömu ritnefnd fyrir kaldhæðni og illvilja. Sem betur fer kom grein frá gestapenna sem létti aðeins pressuna af Kaktusritnefnd. Hér kemur hin aðsenda grein:

Þó að ríflega 120 höfundar hafi hlotið Nóbelsverðlaunin í bókmenntum eru þeir enn fleiri sem ekki hafa hlotið þau. Á ýmsan hátt er það tilkomumikill listi. Í þessum hópi eru meðal annars nokkrir íslenskir karlhöfunda, þar á meðal Gunnar Gunnarsson, Sjón og Jón Kalman Stefánsson, eins og margir muna, en einnig Davíð Stefánsson og Einar Hjörleifsson Kvaran, sem færri þekkja núorðið.

Tilkynnt verður eftir ríflega sólarhring hver hlýtur Nóbelsverðlaunin í bókmenntum 2024. Þau hafa verið veitt 116 sinnum frá árinu 1901 og aðeins einu sinni hefur Íslendingur notið þessa heiðurs. Það var árið 1955 þegar Halldór Laxness varð fyrir valinu. Í aðdraganda þess var töluvert rætt um það, bæði innan sænsku akademíunnar og utan hennar, að æskilegt væri að veita Halldóri og Gunnari Gunnarssyni verðlaunin saman en frá því var horfið. Meðal þeirra sem mæltu gegn því við meðlimi sænsku akademíunnar var Sigurður Nordal sem taldi það hvorki vegsauki fyrir Gunnar né íslenskar bókmenntir að bækur á borð við Svartfugl, Vikivaka og Fjallkirkjan kæmu fyrir almenningssjónir um víða veröld. Bæði fyrr og síðar (árin 1904, 1917, 1966 og 1974) hafa tveir höfundar skipt með sér verðlaununum og hefur ýmis verið um að ræða höfunda frá sama landi eða ekki.

Fyrir sjö árum voru tveir aðrir íslenskir höfundar orðaðir af nokkurri alvöru við verðlaunin, þeir Sjón og Jón Kalman Stefánsson, en samkvæmt frétt sænska sjónvarpsins voru þeir þá í 10. og 11. sæti yfir þá höfunda sem líklegastir þóttu samkvæmt veðbönkum. Það ár var Kazuo Ishiguro verðlaunaður en ári síðar var hætt við að veita verðlaunin vegna þess mikla skandals sem varð í kringum níðinginn Jean-Claude Arnault, eiginmann skáldkonunnar Katarina Frostenson sem sat í sænsku akademíunni. Þá var reyndar efnt tímabundið til nýrra verðlauna, sem kölluð voru „nýji Nóbellinn“, og var Jón Kalman tilnefndur til þeirra 2018. Í fyrra hlaut Sjón verðlaun sem kölluð hafa verið „litli Nóbellinn“, en þau veitir sænska akademían ár hvert norrænum höfundi sem þykir pennafær. Thor Vilhjálmsson, Einar Már Guðmundsson og Guðbergur Bergsson höfðu áður fengið þessi verðlaun (akademían var ekki að erfa við þann síðastnefnda þá fullyrðingu að Nóbelsverðlaunin bæru öðru fremur meðalmennsku Svía vitni).

Undanfarin fimm ár hafa hvorki Sjón né Jón Kalman verið orðaðir opinberlega aftur við „stóra Nóbelinn“, ekki einu sinni sem kandídatar er deilt gætu heiðrinum saman. Sá íslenski höfundur sem nú er orðaður við verðlaunin er, eins og upplýst var hér á Kaktus fyrir skömmu, Anne Carson. Þessi óvenjulega skáldkona fæddist í Kanada en hlaut ríkisborgarrétt hérlendis fyrir tveimur árum. Samkvæmt sænskum veðbanka er hún nú í sjötta sæti yfir þá höfunda sem líklegastir þykja til að lenda í sviðsljósinu á fimmtudagsmorguninn. Meðal þeirra sem eru fyrir ofan hana eru indversk-breski höfundurinn Salman Rushdie, nýbakaður verðlaunahafi bókmenntaverðlauna HKL, og kínverska skáldkonan Can Xue. Þess má geta að Xue kom hingað á Bókmenntahátíð fyrir 11 árum og birtist um líkt leyti þýðing á smásögu eftir hana í TMM. Bæði þóttu Rushdie og Xue líkleg til afreka í fyrra þegar norski höfundurinn Jon Fosse varð fyrir valinu. Efstur á þessum veðbankalista í ár er loks ástralska skáldið Gerald Murnane. Hver er hann? kann einhver að spyrja. Svo virðist (samkvæmt leit á timarit.is) sem hann hafi aldrei komið til tals í blöðum og tímaritum hér á landi. Eina greinin sem birst hefur um hann á íslensku, svo óyggjandi sé, er enn aðgengileg hér.

Í upphafi var nefnt að Davíð Stefánsson og Einar Hjörleifsson Kvaran hafi ekki fengið Nóbelsverðlaun en þeir komu þó til tals á sínum tíma. Í ævisögu Davíðs sem Friðrik Olgeirsson sendi frá sér árið 2007 er rifjuð upp hjartnæm barátta Önnu Z. Österman við að koma skáldinu frá Fagraskógi á framfæri við sænska lesendur, ekki síst þá sem sátu í sænsku akademíunni. Í blaðaviðtali um bókina sunnudaginn 4. nóvember þetta ár skýrði Friðrik dapurlega niðurstöðu baráttunnar á þá lund að Davíð hefði ekki verið nógu vinstrisinnaður: „Bókmenntaelítan … var honum andsnúin sökum þessa og þetta viðurkennt í blaðagreinum og viðtölum eftir að hann dó.“ Kristján B. Jónasson bókmenntafræðingur furðaði sig á þessum ummælum á bloggsíðu sinni sama dag: „Maður skilur ekki upp né niður í þessu máli. Hefur einhver einhverntíma haldið að Davíð Stefánsson væri á leiðinni að fá bókmenntaverðlaun Nóbels? Ef þetta á að vera framhaldið af hinni frámunalega leiðinlegu umræðu um „ekki-Nóbelsverðlaun“ Gunnars Gunnarssonar þá er mér öllum lokið. Er þetta virkilega það eina sem var merkilegt við það frábæra skáld sem Davíð var?“

Ítarlegasta umræðan um ekki-nóbelsverðlaun Einars Kvarans birtist áratug fyrr, árið 1997, í ævisögu Gils Guðmundssonar um þetta mikla raunsæisskáld og spíritista (sjá brot úr bókinni hér). Þar kemur fram að Nanna Böethius Nordal (fædd Henriksson) þýddi fimm verk eftir Kvaran á sænsku í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar. Í kjölfarið birtist grein í sænsku blaði þar sem talað var um að tímbært væri að veita Íslendingi Nóbelsverðlaun og stungið upp á Kvaran. Valtýr Guðmundsson hafði reyndar einnig sent inn tillögu þess efnis til sænsku akademíunnar. Frásögn Gils af viðbrögðum Svía er svohljóðandi:

„Vitað er, að akademían fékk sænskan bókmenntafræðing, sem ekki mun þó hafa getað lesið íslensku sér að gagni, til að gefa umsögn um skáldverk Einars. Var dómur hans á þá leið, að hann taldi verðleika Einars sem skálds alls ekki vera næga til þess að hann teldist verðugur Nóbelsverðlauna. Upplýsingar um umræður um einstök skáld innan sænsku akademíunnar fást engar uppgefnar. Er því engin leið að mynda sér um það rökstudda skoðun, hversu mikil alvara var á bak við umræðuna um það, að Einar kæmi til greina sem verðlaunahafi. En hitt er víst, að kvitturinn um að hann væri einn líklegra kandídata komst á flot og nægði til þess að sænskt blað gerði blaðakonu út af örkinni og sendi hana hingað til þess að afla sér upplýsinga um Einar og viðbrögð á Íslandi við því að hann hlyti bókmenntaverðlaun Nóbels.“

Gils segist ekki hafa fundið greinina sem blaðakonan ku hafa birt um þetta álitamál eftir Íslandsferðina. Hins vegar vitnar hann til almennara viðtals sem hún átti við Sigurð Nordal um íslenskar bókmenntir en í því kom skýrt fram að hann taldi Einar ekki eiga erindi á þennan verðlaunapall (ekki frekar en Gunnar Gunnarsson síðar): „Kvaran er tvímælalaust góður smásagnahöfundur, en verk hans eru ekki í þeim gæðaflokki að þau megi með gildum rökum nefna til Nóbelsverðlauna.“ Í framhaldi af þessu viðtali og útgáfu Íslenskrar lestrarbókar Nordals 1924 spruttu upp hálfgerðar deilur í íslenskum blöðum um þetta efni en Nordal stóð fast við sitt álit. Það truflaði hann ekki vitunarögn að þýðandi Kvarans var fyrrum eiginkona hans og hafði hún raunar byrjað þýðingastarfið að hans áeggjan. Um ástríðufullt samband  Sigurðar og Nönnu (sem var gift kona og móðir þegar þau kynntust) má lesa í merkilegri grein sem annar áhrifaríkur bókmenntaprófessor, grallaraspóinn Lars Lönnroth, birti í Tímariti Máls og menningar fyrir fáeinum árum.

–  fréttaritari Kaktussins í Reykjavík